Номхон далайн Фижи улсын Ван Левү арлын эрэг орчмоос эрдэмтэд байгалийн бус гаралтай, өвөрмөц нэгэн жижиг арлыг илрүүллээ. Анх цунамийн улмаас үүссэн байж болзошгүй гэж таамаглаж байсан 3,000 ам дөрвөлжин метр талбайтай уг арал нь үнэндээ 1,200 жилийн өмнө амьдарч байсан хүмүүсийн үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон болохыг судалгаагаар тогтоожээ.
Куласаванигийн ойролцоо орших энэхүү нам дор арал нь далайн түвшнээс ердөө 60 см өндөрт орших бөгөөд ихэнх хэсэг нь хоолны зориулалттай цусан хөллөг (shellfish) болон элсэрхэг шаврын холимог бүрдүүлж байна. Эрдэмтдийн дүгнэснээр энэ нь эртний оршин суугчдын олон зуун жилийн турш хаясан хоолны үлдэгдэл буюу “мидден” (midden) хуримтлагдсаар арал болон тогтсон ховор тохиолдол юм.
Өмнө нь Номхон далайн энэ бүс нутагт ийм хэмжээний хоолны үлдэгдлээс бүрдсэн бие даасан арал олдож байгаагүй бөгөөд энэ нь Өмнөд Номхон далайн баруун хэсэгт олдсон анхны тохиолдол болж байна. Энэхүү нээлт нь эртний Позинезийн оршин суугчдын хооллолт, далайн нөөцийг хэрхэн ашиглаж байсан болон байгаль орчинд үзүүлсэн нөлөөллийг судлахад шинжлэх ухааны өндөр ач холбогдолтой юм.
Мангараар хүрээлэгдсэн энэхүү “хиймэл” арал нь байгаль эх болон хүний хүчин зүйл хэрхэн нэгдэж, шинэ газар зүйн тогтцыг бий болгож болдгийн амьд жишээ болон үлдэж байна.
