15,000 жилийн өмнөх шавар эдлэл нь хүн төрөлхтний түүхийг өөрчилсөн нүүдлээс суурин амьдрал руу шилжих үйл явцыг гэрчилжээ.
Израилийн Иерусалим хотын Еврей их сургуулийн эрдэмтэд хамтран 15,000 жилийн өмнөх хамгийн эртний шавар чимэглэлийг олж нээжээ. Эдгээр нь тухайн үед амьдарч байсан Натуфийн соёлын хүмүүсийн хийсэн 142 ширхэг жижиг ширхэгтэй бөмбөлгүүд болон унжуулгууд юм. Натуфийн соёл нь суурин иргэншил үүсэхээс мянга гаруй жилийн өмнө ан агнуур, түүвэрлэх аргыг голлон хэрэглэж байсан анхдагч бүлгүүдийн нэг байжээ.
Эдгээр олдворууд нь ирээдүйд суурин амьдрал, тариалан эрхлэх хөдөлгөөнийг бий болгосон гол хүчин зүйлсийн нэг болсон ургамлын ач холбогдлыг харуулж байна. Олдсон 142 ширхэг чимэглэлийн дунд зэргийн хэмжээтэй 19 нь байгалийн ургамлууд болох арпа, буудай, вандуй, шар буурцаг зэрэг нь урам зориг өгсөн байдалтай хийгджээ. Энэ нь эртний хүмүүсийн хувьд тариалангийн ургамлууд нь зөвхөн хүнс төдийгүй тэдний соёл, тэмдэглэгээний чухал хэсэг байсныг илтгэнэ.
Судлаачдын үзэж буйгаар, эдгээр олдворууд нь хүн төрөлхтний оюун санааны хувьсгал нь тариалангийн хувьсгалаас өмнө тохиолдож, улмаар түүнийг өдөөсөн байх магадлалтай гэсэн таамаглалыг дэмжинэ. Энэхүү шинэ олдвор нь хүн төрөлхтний суурин амьдрал руу шилжих шилжилтийн үеийн оюун санааны өөрчлөлт, өөрсдийн оршин тогтнолыг хэрхэн ойлгож, байгальтай харилцах харилцаагаа хэрхэн зохицуулж байсныг гүнзгийрүүлэн судлах боломжийг нээж өгч байна.
Шавар бөмбөлгүүд нь улаан охр ашиглан будсан бөгөөд энэ нь дэлхий дээрх энэ будгийн техникийг хамгийн анх удаа ашигласан тохиолдол юм. Мөн зарим олдворт хадгалагдсан 50 гаруй хурууны хээ нь тэднийг хэн хийснийг тодорхойлох боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь эдгээр эдлэлийг насанд хүрэгчид, өсвөр насныхан, хүүхдүүд хамтран хийснийг харуулж байна. Энэ нь Натуфийн соёл нь хэрхэн үеэс үед дамжин өвлөгдөж байсныг харуулж болох юм.
