2026 оны 4-р сарын 7-ны өдөр АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп Иран улсыг Ормузын хоолойг нээхээс татгалзвал “бүхэл бүтэн соёл иргэншлийг устгана” хэмээн мэдэгдсэн нь Вашингтонд томоохон маргаан дэгдээлээ. Үүний улмаас хоёр намын гишүүд болон улс төрийн тоймчдын дунд Ерөнхийлөгчийг албан тушаалаас нь огцруулах тухай асуудал хүчтэй яригдаж эхлэв. Хэрэв хууль тогтоогчид энэ алхмыг хийхээр шийдвэл АНУ-ын Үндсэн хуульд заасан дараах хоёр үндсэн замын нэгийг сонгох шаардлагатай болно.
Үндсэн хуулийн 25-р нэмэлт, өөрчлөлт: Гүйцэтгэх чадваргүй байдал
1967 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн 25-р нэмэлт, өөрчлөлтийн 4-р хэсэгт зааснаар Дэд ерөнхийлөгч болон кабинетийн гишүүдийн олонх нь Ерөнхийлөгчийг “өөрийн бүрэн эрх, үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй” гэж үзвэл түүнийг албан тушаалаас нь түр буюу бүрмөсөн чөлөөлөх боломжтой байдаг.
Энэхүү заалт нь анх Ерөнхийлөгч Жон Кеннедийн амь насанд халдсан харамсалтай үйл явдал болон Ерөнхийлөгч Эйзенхауэрын эрүүл мэндийн нууцлагдмал асуудлуудаас үүдэн гарсан юм. Түүхэндээ энэ заалтыг Ерөнхийлөгчийн эсрэг хүчээр хэрэглэж байгаагүй бөгөөд зөвхөн мэс заслын үед эрх мэдлийг түр шилжүүлэхэд ашиглаж байв. Гэвч сүүлийн үед Трампын эрүүл мэнд болон сэтгэл зүйн байдал нь албан тушаалдаа тэнцэж буй эсэхэд эргэлзэх хүмүүсийн тоо нэмэгдсэн нь энэ заалтыг дахин хөндөхөд хүргэж байна.
Импичмент: Хууль бус үйлдэл ба огцруулах ажиллагаа
Хоёр дахь арга нь Үндсэн хуулийн Хоёрдугаар зүйлд заасан импичмент буюу албан тушаалаас нь татан буулгах ажиллагаа юм. Конгресс Ерөнхийлөгчийг “урвагч, авлига, эсвэл бусад ноцтой гэмт хэрэг, зөрчлийн” улмаас огцруулах эрхтэй байдаг.
Уг процесс дараах шат дараалалтай явагддаг:
- Төлөөлөгчдийн танхим: Эхлээд Шүүх засаглалын хороо хэлэлцэж, улмаар танхимын нийт гишүүдийн олонхын саналаар “яллах” дүгнэлтийг батална.
- Сенат: Асуудал Сенат руу шилжиж, шүүх хуралдаан болно. Ерөнхийлөгчийг бүрмөсөн огцруулахын тулд Сенатын гишүүдийн гуравны хоёр нь буюу 67-оос доошгүй гишүүн дэмжих ёстой.
Америкийн түүхэнд Сенат Ерөнхийлөгчийг огцруулж байсан тохиолдол нэг ч байхгүй бөгөөд 1868 онд Эндрю Жонсон ганцхан саналын зөрүүгээр албан тушаалдаа үлдэж байсан түүхтэй. Одоогийн нөхцөлд Трампын гадаад бодлогын хурц мэдэгдлүүд нь “үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлсэн” гэх үндэслэлээр импичмент хийх нөхцөлийг бүрдүүлж болзошгүйг ажиглагчид онцолж байна.
