Ухамсар гэдэг зөвхөн тархины биологийн үйл ажиллагааны үр дүн юу, эсвэл орчлон ертөнцийн суурь шинж чанар уу гэх асуулт орчин үеийн шинжлэх ухааны хамгийн том маргааны нэг болоод байна. Энэхүү сонирхолтой сэдвийг нейрошинжлэх ухааны нэрт эрдэмтэн Кристоф Кох 2026 оны 4-р сарын 8-наас 11-ний хооронд Португал улсын Порто хотноо зохион байгуулагдах “Тархины өмнө ба ард” (Behind and Beyond the Brain) хэмээх 15 дахь удаагийн симпозиумын үеэр хөндөхөөр болжээ.
Материалист үзэл баримтлал буюу бүх зүйлийг биет бодисоор тайлбарлах онол шинжлэх ухаанд ноёрхож байгаа ч Кристоф Кох үүнд томоохон “цоорхой” байгааг онцолж байна. Нейрошинжлэх ухаан үсрэнгүй хөгжиж байгаа ч биет тархины үйл ажиллагаанаас хэрхэн “ухамсарт мэдрэмж” (subjective experience) төрж байгааг эрдэмтэд одоог хүртэл бүрэн тайлбарлаж чадаагүй байгаа юм. Шинжлэх ухааны энэхүү мухардалыг “ухамсарын хэцүү асуудал” (hard problem of consciousness) гэж нэрлэдэг.
Кристоф Кох ухамсарыг ойлгоход тулгарч буй гурван гол бэрхшээлийг ийнхүү тодорхойлжээ:
- Механизмын хязгаарлалт: Ухамсарт мэдрэмжийг зөвхөн тархины физик механизмд бүрэн багтааж тайлбарлахад хүндрэлтэй.
- Физикийн асуултууд: Орчин үеийн физикийн шинжлэх ухаан “бодит байдал” гэж яг юуг хэлэх вэ гэсэн суурь асуултуудтай тулгарч байна.
- Ер бусын туршлага: Үхэлд ойртох үеийн мэдрэмж (NDE), сүсэг бишрэлийн гүн төлөв эсвэл амьдралын эцсийн мөчид гэнэт ухаан орох зэрэг үзэгдлүүд өнөөгийн шинжлэх ухааны хүрээнд багтахад бэрх байгаа юм.
Эдгээр сорилтуудаас үүдэн Кох ухамсарыг орчлон ертөнцийн анхдагч элемент гэж үздэг идеализм эсвэл панпсихизм (бүх зүйл ухамсартай гэх үзэл) зэрэг эртний гүн ухааны хандлагуудыг эргэн харахыг санал болгож байна. Тэрээр өөрөө Интеграцлагдсан мэдээллийн онолыг (Integrated Information Theory) дэмждэг бөгөөд энэ нь мэдээллийн маш өндөр түвшний холбоос бүхий аливаа систем ямар нэг хэлбэрийн ухамсартай байх боломжтой гэж үздэг. Энэ нь панпсихизмыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тайлбарлах нэгэн оролдлого юм.
