Түүхийн хуудсанд алга болсон асар их баялгийн тухай шинэ номд хувьсгалын өмнөхөн Перугээс нууцаар гаргасан боловч сураггүй алга болсон эзэнт гүрний алт, мөнгө, эрдэнэсийн тухай өгүүлжээ.
1530-аад оны эхээр Испанийн цэргүүд Перу рүү цөмрөн орж, Инкийн хаан Атауальпаг олзолжээ. Хаан өөрийн амь насанд аюул заналхийлж байгааг мэдрээд испаничуудад зоос нөхөн төлбөр буюу барьцааны мөнгө санал болгов. Тэрээр испаничуудын гялалзсан металлд хэт шунаж байгааг ажигласан бөгөөд байлдан дагуулагч Франсиско Писарротой уулзахдаа шохой авч, өрөөний хананд ойролцоогоор 2.4 метр (8 фут) өндөрт зураас татжээ. Тэрээр нэг жилийн дотор тус өрөөг тэр зураас хүртэл алтаар, мөн тийм хэмжээний өрөөг хоёр дахин мөнгөөр дүүргэж өгөхөө амласан байна.
Атауальпа түүхэн дэх хамгийн баян хаан байгаагүй нь лавтай. (Миний шинэ номд дурдсанаар энэ хүндтэй цолыг 1300-аад оны Баруун Африкийн нэгэн хаан эзэмшдэг.) Гэсэн хэдий ч Атауальпа уудам асар том эзэнт гүрнийг захирч байсан бөгөөд түүний зурсан 5.1 x 6.7 метр (17 x 22 фут) хэмжээтэй өрөөг бодолцвол энэ нь маш асар том амлалт байв. Писарро ч саналыг даруй хүлээн авлаа. Атауальпагийн ард иргэд эзэнт гүрэн даяарх сүм хийд, ордон тохинуудыг нэгд нэгэнгүй нэгэн нэгжүүлэн цуглуулж, амласан хугацаанаас нь дөрвөн сарын өмнө барьцааны эрдэнэсийг бүрэн нийлүүлжээ. Писарро, Атауальпад гүнээ талархсанаа аман дээрээ илэрхийлсэн ч төд удалгүй түүнийг цаазалсан юм.
1800-аад оны эхэн үе гэхэд Испанийн эзэмшилд байсан Перугийн сан хөрөнгө иймэрхүү тооомгүй олон дээрэм, яргалалын дүнд алт, мөнгөөр бялхаж байв. Тухайн үед Өмнөд Америк даяар улс орнууд ар араасаа тусгаар тогтнолоо зарлаж, тогтворгүй байдал үүсээд байлаа. 1821 онд Перугийн хувьсгалчид колонийн нийслэл Лима хотыг бүслэн авав. Орон нутгийн ванг (испани амбан захирагч) сангаас нь олдох 60 сая долларын баялаг (өнөөгийн ханшаар ойролцоогоор 1.5 тэрбум ам.доллар) дайсны гарт орохоос сэргийлэхийг хүсжээ.
Шударга тоглолтын зарчмаар хувьсгалчид гадаадын худалдааны хөлөг онгоцуудыг Лимагийн боомтоор чөлөөтэй нэвтрүүлж байв. Иймд амбан захирагч Британийн «Mary Dear» бригантин хөлөг онгоцны ахмад, итгэл даахуйц боловч хараал их хэлдэг Уилльям Томпсон дээр очижээ. Тэрээр Томпсоноос Лимагийн алт, мөнгийг 200 хайрцаг үнэт эрдэнийн чулууны хамт хотоос нууцаар гаргаж өгөхийг хүсэв. Бослого гаргагчдад баригдвал цаазлуулах эрсдэлтэйг мэдсэн Томпсон ердийн хөлсөө дөрөв дахин нэмэгдүүлсэн бөгөөд амбан захирагч ч эргэлзээгүйгээр зөвшөөрөв. Лима хотын Католик сүмүүд ч энэ төлөвлөгөөг сонсоод алтан аяга, загалмай, мөн Мариа эхийн бодит хэмжээтэй алтан баримал зэрэг нандин эрдэнэсээ Томпсонд даатгажээ. Амбан захирагч Томпсоныг замаасаа хазайхаас сэргийлж 4 харуул, 2 хамба лам дагалдуулан явуулсан байна.
Томпсон Испанийн цэргүүд хувьсгалчдыг дарангуйлахыг хүлээж хэдэн сарын турш далайд тойрон аялах ёстой байв. Хэрэв цэргүүд дарангуйлж чадахгүй бол Мексик рүү аялж, тэндхийн Испанийн төлөөлөгчидтэй уулзах даалгавартай байлаа.
Гэвч Томпсон өөр төлөвлөгөөтэй байв. Лимагаас хөдөлсний дараахан тэрээр харуул болон лам нарт дарсаар шахаж согтууруулаад, далайчидтайгаа нууцаар зөвлөлдөн эрдэнэсийн сан руу зааж:
«Залуусаа, бид насан эцэстлээ хөдөлмөрлөөд ч энэ том хайрцагнуудын ганц ч баялгийг цуглуулж чадахгүй» хэмээн ятгажээ.
Томпсон мөн дараах шийдвэрлэх тайлбарыг хийв: Испаничууд энэ бүх алтыг уугуул иргэдээс дээрэмдэж авсан тул тэднээс буцааж дээрэмдэх нь бүрэн зүй ёсны хэрэг.
Нүд ирмэхийн зуур экипажийн гишүүд далайн дээрэмчид болон хувирч, харуулуудын хоолойг хэрчин далайд чулуудав. Лам нар ч мөн адил усанд хаягдлаа. Үүний дараа «Mary Dear» хөлөг Галапагосын арлууд болон Коста Рикагийн дунд орших Кокос арал (Cocos Island) руу хойд чиглэлд хурдтай далайд гарчээ. Энэхүү ердөө 4 миль (6.4 км) өргөнтэй жижиг арал нь 200 гаруй хүрхрээтэй бөгөөд «Эрдэнэсийн арал» (Treasure Island) болон «Юрийн галавын цэцэрлэг» (Jurassic Park) бүтээлүүдийн арал болох сэдэл санааг өгсөн гэгддэг.
Арлуудад ирмэгц Томпсоны цэргүүд эрдэнэсийг жижиг завьнуудаар арал руу зөөж эхлэв. Нийт 11 удаа зөөсний эцэст тэд бүх зүйлийг нэгэн агуйд нуун, улаан шороонд 1.2-оос 3 метрийн гүнд гурван хэсэг газар бунхан шиг будаж бэхлэн бунлав. Тэдний төлөвлөгөө нь эх газар руу буцаж, нэг жилийн турш чимээгүй нуугдаж байгаад буцаж ирэн олзоо авах явдал байв.
Гэвч санал болгосон шиг зүйл болсонгүй. Эх газар руу явж байсан «Mary Dear» хөлгийг Испанийн байлдааны галеон хөлөг олж харан хажууд нь ирж зогсов. Энэ хөлгийн ахмад Томпсон болон Перугийн амбан захирагч нарын тохиролцооны талаар мэдэж байсан бөгөөд хөлөг онгоц Кокос арлын ойролцоо юу хийж явсныг гайхжээ. Томпсон алга болсон эрдэнэсийн талаар тайлбарлаж чадаагүйн улмаас испаничууд дээрэмчдийг баривчилж, Панама руу авч аван нэг нэгээр нь цаазалж эхлэв.
Эцэст нь зөвхөн Томпсон болон түүний туслах Жеймс Александр Форбс нар үлдэв. Хоёр залуу амь өршөөхийг гуйн, хэрэв тэднийг амьд үлдээвэл эрдэнэсийн нуугдсан байршлыг зааж өгнө гэж амласан нь испаничуудад нөлөөлжээ. Ингээд тэд Кокос арал руу буцан аялсан байна.
Кокос арал дээр Томпсон олзлогчдоо мөн л мэхэлжээ. Испаничууд өмнө нь хэрхэн итгэл эвдэж байсныг сайн мэдэх тул Томпсон тэдэнд итгээгүй биз. Тэрээр ба Форбс нар газрын баримжаа тодорхойлж байгаа мэт жүжиглэн, арлын баримжаа нэгжүүдийг хэмжиж эхлэв. Яг баримжаагаа олж байгаа мэт харагдах үедээ англи залуус гэнэт зугтжээ. Кокос арлын ихэнх хэсэг нь битүү шигүү шингэн ой, асар том ургамлаар дүүрэн бөгөөд жилийн турш бороо ордог. Томпсон, Форбс нар энэ аймшигт шингэн ой руу шурган орж, сураггүй алга болов.
Испаничууд ширүүн эрэн сурвалжлага явуулсан боловч ууртай цэргүүд амь дэнчин тавин зугтаж буй хоёр хүнийг олно гэдэг бараг боломжгүй зүйл байлаа. Испаничууд хэдэн долоо хоногийн турш хайсан ч хангамж нь дуусса тул бууж өгч буцжээ.
Томпсон, Форбс нар дараагийн нэг жилийн турш наргил модны самар, шувууны өндөг, загасаар хооллон амьд үлдэж чаджээ. 1822 онд нэгэн халим агнуурын хөлөг онгоц хажуугаар нь өнгөрөхөд тэд чангаар орилон анхаарлыг нь татаж чадав. Тэд хөлгийн багт хөлөг онгоц нь сүйрч энд хаягдсан гэж ярьсан бөгөөд тэдний ноорхой хувцас, муухай үнэрийг харахад энэ түүх үнэмшилтэй санагджээ. Халим агнагчид тэднийг Коста Рикад буулгасан байна.
Энэ бүхний дараа Томпсон оргосноос төд удалгүй нас барав. Лимагийн эрдэнэс одоо зөвхөн Форбсынх болсон ч тэрээр Калифорни руу цагаачилж, Мексикийн баян гэр бүлийн охинтой гэрлэжээ. Тэрээр гурилын үйлдвэр, мөнгөн усны уурхай нээж, маш их баяжсан тул Кокос арал руу буцаж эрдэнэсийг ухаж авах хүсэл сонирхол нь бүрэн алдагдсан байна.
Гэвч тэрээр 1881 онд нас барахынхаа өмнө хүүдээ эрдэнэсийн байршлын зургийг зурж үлдээсэн гэх бөгөөд энэ зураг үе удам дамжин үлджээ. Алдагдсан алтны тухай түүх нийгэмд маш хурдан тархав. Өнөөг хүртэл Кокос арлын шингэн ойгоор 300 гаруй судалгааны баг, эрдэнэс хайгчид уг алтыг хайн аялжээ. Алдартай дээрэмчин Багси Сигел, жүжигчин Эррол Флинн нар ч хүч үзэж байсан бөгөөд 1935 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельт Кокос арлын ойролцоо загасчилж байхдаа хөлгийн багтаа эрдэнэс хайх зөвшөөрөл өгч байв. Нэгэн Герман эр 19 жилийн турш агуй, ой бүрийг нэг бүрчлэн нэгжсэн ч нийтдээ ердөө 6 ширхэг алтан зоос олсон байдаг.
Эрдэнэс олоход хамгийн ойртсон хүн нь түүний хэлснээр Жеймс Александр Форбс IV (элэнц өвөөгийнхөө газрын зургийг өвлөн авсан нэгэн) байв. 1839 онд тэрээр газарт тэмдэглэсэн «X» тэмдгийг олсон гэж баталжээ. Гэвч ухаж эхлэхийн яг өмнө эргийн ойролцоо пулемёттой аюултай хөлөг онгоц байхыг хараад Форбс ухахгүйгээр буцсан байна. Нэгэн эх сурвалжийн мэдээлснээр кино найруулагч Жон Форд уг аялалд хамт явсан бөгөөд буцах замдаа Жон Уэйн эрдэнэс олж буй тухай адал явдалт кино хийх төлөвлөгөө гаргаж байжээ. Гэвч Форбс гэртээ харимагцаа даруй нас барж, энэ санаа биелээгүй юм.
Эцэст нь Коста Рика улс хүмүүс Кокос арлын байгалийн унаган төрхийг сүйтгэхээс залхаж, арлыг байгалийн иж бүрэн бүс/дархан цаазат газар болгон зарлажээ. Өнөөдөр хөрсний талхагдал, шуурга зэргээс шалтгаалан газрын гадаргуу маш их өөрчлөгдсөн тул Уилльям Томпсоны сүнс өөрөө бууж ирээд хайлаа ч юу ч танихгүй болсон. Перугийн Лимагаас алга болсон Инкийн болон колонийн үеийн алт бол худал зүйл биш, бодит түүх. Гэвч өнөөдөр бидний мэдэж байгаагаар, энэ нь далайн дээрэмчдийн нуугдмал эрдэнэсийн дахин нэг хоосон домог болон үлдсэн билээ.
Энэхүү нийтлэлийг Сэм Киний «Алга болсон зүйлсийн музей» (The Museum of Lost Things) номоос сэдэвлэн бэлтгэв.
Эх сурвалж: National Geographic
Зохиогч: Сэм Кин (Sam Kean)
